Ciało jako pamięć – Alina Szapocznikow

Alina Szapocznikow pochodziła z zasymilowanej rodziny żydowskiej, co spowodowało, że po 1939 roku trafiła do gett w Pabianicach oraz w Łodzi. Przebywała także w obozach koncentracyjnych:  Auschwitz-Birkenau, Bergen-Belsen i Theresienstadt. Udało jej się przetrwać ten czas, dlatego po wyzwoleniu wyjechała do Pragi. Otaczała się wówczas szeroko pojętą sztuką, studiując w Wyższej Szkole Sztuk Pięknych w Paryżu. Gdy zachorowała, musiała zrezygnować ze studiów i wrócić do Polski – tworzyła wówczas dzieła w duchu socrealistycznym. W 1963 roku wyjechała z ojczyzny, by osiedlić się na stałe w Paryżu. Artystka zmarła we Francji i tam również została pochowana.

Jej sztuka jest ściśle związana z ciałem człowieka, które stanowi podstawowy temat jej twórczości. Na podstawie swoich trudnych doświadczeń, związanych między innymi z walką z rakiem, tworzyła dzieła będące odzwierciedleniem zmian, jakie zachodzą w ludzkim ciele.

 Szapocznikow zrewolucjonizowała postrzeganie kobiecego ciała, wykorzystując metodę odlewów, które stały się narzędziem buntu i afirmacji. Wielokrotnie powielając fragmenty podmiotowości cielesnej, artystka nadała im nowe znaczenia, dalekie od tradycyjnych kanonów piękna. Dzieła,  które tworzyła są manifestem wyzwolenia i biologicznej siły, zderzonej z ironicznym komentarzem na temat komercjalizacji kobiecości i samej sztuki. Rzeźby stanowią symbol wyzwolenia i seksualności,  jednocześnie ostrzegając przed jej uprzedmiotowieniem.

 Pracując na łatwo zniszczalnym materiale, artystka podkreślała,  że młodość i piękno są przemijalne, więc nie należy się do nich przyzwyczajać. Oznaczało to biologiczną aluzyjność przez podobieństwo do żywego organizmu.

Na początku tworzyła w specjalnie przygotowanym cemencie i narzucała ten materiał na przygotowany wcześniej druciany szkielet. Na poźniejszym etapie twórczości wykorzystywała  tworzywa sztuczne, takie jak np. poliester czy poliuretan. Dokonywała również odlewów własnego ciała, co miało wydźwięk metaforyczny oraz było przejawem wielkiej odwagi artystki.

Pod koniec życia wykonała rzeźby z odlewów ciała jej adoptowanego syna (nie mogła zajść w ciążę przez przebytą gruźlicę i eksperymentalne leczenie)  – Tumeurs i Zielnik.

Istotnym wydarzeniem było stworzenie rzeźby będącej  odlewem jej nogi. Kilka lat później artystka rozszerzyła tę praktykę, tworząc odlewy fragmentów ciał swoich przyjaciół.

Na podstawie wykonywanych szkiców autorka rozpoczęła realizację serii Brzuchów. Jej modelką była Adrianne Raoul-Auval. Na samym początku powstawało mnóstwo rzeźb, zgodnie z zasadą pop-artu. Później Szapocznikow eksperymentowała z różnymi materiałami i układami. Brzuchy były fotografowane przez Romana Cieślewicza. Zamiarem artystki był również użytkowy charakter tego cyklu–rozpoczęto produkcję poduszek,  ale ostatecznie zrezygnowano z tego pomysłu.

W połowie lat 60. nastąpił punkt zwrotny, ponieważ artystka zaczęła wykorzystywać nowatorskie żywice syntetyczne i utrwalać fragmenty zarówno własnej anatomii, jak i osób z jej najbliższego otoczenia – od linii brzucha po zarys ust. Szapocznikow podjęła zabawę z estetyką pop-artu, tworząc cykle takie jak Usta iluminowane. Z ironią i gracją próbowała zamienić fetyszyzowanie fragmentów ciał w autonomiczne dzieła sztuki.

Piersi to cykl, w którym artystka kreuje niesamowite formy na zasadzie hybrydy – jest to połączenie biologii roślin z kobiecą zmysłowością. Ta unikalna kompozycja  ma formę funkcjonalnego obiektu świetlnego, posiadającego roślinną podstawę i łodygę, która zostaje zwieńczona kobiecym atrybutem. Praca ta stanowi jeden z najważniejszych dowodów na dialog twórczyni z estetyką pop-artu, gdzie łączy intymność ciała z chłodnym designem. Dzieło można uznać  za jedno z tych, które najsilniej koresponduje z zachodnią ikonosferą lat 60. i 70.

Jednym z najważniejszych momentów w biografii autorki jest rok 1970. Nastąpił wówczas nawrót jej choroby nowotworowej. Artystka wykorzystała tę sytuację, czyniąc z niej motyw swej twórczości –przykładem może być dzieło Fetysz IX, które ma formę lampy w kształcie piersi. W środku został umieszczony kabel elektryczny i żarówka otulona tkaniną. Ten gest to świadectwo konfrontacji z własną śmiertelnością i destrukcyjną siłą choroby. Autorka przekształca odlew piersi w przedmiot użytkowy – lampę – co ma wskazywać na symboliczny akt ocalenia, ponieważ lampa staje się trwałym elementem wyposażenia wnętrz. Zabieg ten   ma służyć zamianie tego, co kruche, w stabilny, długowieczny przedmiot. 

Lampa staje się obiektem oddzielonym od  widma ostatecznego rozpadu – trwającym poza czasem i  cierpieniem. 

Twórczość  Aliny Szapocznikow odbiła się echem również w poezji. Jarosław Borszewicz w swoim tomiku Zezowaty Duet wspomina autorkę, co może oznaczać, że była ona w tamtym czasie ważną osobistością

***

1

jest we mnie

brama szpitala psychiatrycznego 

która zatrzaskuje za sobą

przeszłością 


i są we mnie

klamki w szarobiałych drzwiach

których nieobecność 

śni mi się do dzisiaj


są we mnie 

niezborne ręce starego człowieka 

który długimi paznokciami

rozdrapywał nieistniejącą mgłę

i są we mnie

oczy młodej lekarki

w których zobaczyłem

umierającą kobietę aliny szapocznikow

Wzmiankę o umierającej  kobiecie można odczytywać jako metaforyczne nawiązanie do osobistych doświadczeń Aliny Szapocznikow, związanych z chorobą. 

„Lubię pracować w materiałach podatnych, w których każde dotknięcie zostawia ślad. Czuję potrzebę parania się z materiałem, chce mi się miętosić, dotknąć palcami materii. Ten fizyczny kontakt daje mi uczucie przekazywania siebie w rzeźbie”.

„Przez odciski ciała ludzkiego usiłuję utrwalić w przezroczystym polistyrenie ulotne momenty życia, jego paradoksy i jego absurdalność (…) wśród wszystkich przejawów nietrwałości ciało ludzkie jest najwrażliwszym, jedynym źródłem wszelkiej radości, wszelkiego bólu i wszelkiej prawdy”.

Bibliografia:

  1. •

    J.Borszewicz, Zezowaty duet, Łódź 1891.

  2. •

    M.Kitowska-Łysiak, Alina Szapocznikow. Katedra Teorii Sztuki i Historii Doktryn Artystycznych KUL, 2003 [dostęp 10.02.2026], dostępny w Internecie:  https://culture.pl/pl/tworca/alina-szapocznikow

  3. •

    W.Delikta, Alina Szapocznikow w rzeźbach zamykała refleksję o przemijaniu i o pięknie, VOGUE, 2026 [dostęp 10.02.2026], dostępny w Internecie: https://www.vogue.pl/a/alina-szapocznikow-byla-jedna-z-najwybitniejszych-rzezbiarek-w-historii