Czy język ma płeć? Spór o feminatywy i miejsce kobiet w języku

Czy język ma płeć? Spór o feminatywy i miejsce kobiet w języku

Czy język ma płeć? To pytanie brzmi niedorzecznie, ale dotyczy czegoś, co wywołuje silne emocje wśród ludzi – sposobu, w jaki mówimy o sobie i o innych.

Powiedzmy to wprost – język nie jest wyłącznie narzędziem przeznaczonym do komunikacji. To odbicie kultury, systemu wartości oraz hierarchii społecznych.

To, że w polszczyźnie dominują formy męskie nie jest przypadkiem. To ślad po latach, w których głos kobiet był mniej słyszalny – zarówno w przestrzeni publicznej, jak i w samym języku.

Język, który przez wieki był „męski”

Polszczyzna ukształtowała się w kulturze patriarchalnej. Dominacja maskulatywów nie wynika z gramatycznej konieczności, lecz z utrwalonego porządku społecznego. Kobiety przez stulecia nie miały dostępu do edukacji, nauki czy urzędów – a więc i do językowej sprawczości. Język tworzyli mężczyźni, którzy mogli pisać, a także wypowiadać się publicznie.

Efektem tego jest androcentryczny charakter polszczyzny – to mężczyzna jest punktem odniesienia, pewnego rodzaju „normą”, a kobieta pojawia się dopiero jako jego wariant – lekarka od lekarza, pisarka od pisarza. Wiele dawnych form żeńskich – takich jak doktorowa czy prezesowa – nie określało samodzielnej pozycji kobiety, lecz jej relację względem mężczyzny. Język w ten sposób utrwalał porządek, w którym kobieta była „czyjaś”, a nie „swoja”.

Kobiety w języku – od milczenia do podmiotowości

Dopiero w XIX wieku, wraz z nasileniem ruchów emancypacyjnych, kobiety zaczęły walczyć o prawo do edukacji i uczestnictwa w życiu publicznym. Kiedy pojawiły się w nowych rolach jako nauczycielki, lekarki lub pisarki, język musiał znaleźć na to nowe słowa. Tak rodziły się feminatywy, które – wbrew pozorom – nie są nowomową, ale kontynuacją dawnej polszczyzny.

W tekstach międzywojennych spotkamy m.in. reżyserkę, inżynierkę, kolporterkę, a w powojennych publikacjach nawet lekarkę czy profesorkę. Z czasem jednak te określenia zaczęły znikać. Dlaczego? W PRL-u uznawano je za potoczne, a język urzędowy promował tzw. formy neutralne, czyli męskie. Kobieta mogła być dyrektorem, ale nie dyrektorką – ta druga forma brzmiała zbyt „niepoważnie”.

Dzisiaj także możemy usłyszeć te same argumenty – przeciwnicy feminatywów mówią o „modzie” i „nienaturalności”, a zwolennicy – o językowej równości, widzialności i sprawczości kobiet.

Płeć w kulturze i społeczeństwie – język jako lustro świata

Agnieszka Graff w „Świecie bez kobiet” napisała, że słowa powtarzane w nieskończoność „układają się w pewną całość, w wyobrażenie, które staje się prawdą o świecie”. Jeśli więc przez wieki mówiliśmy premier, nauczyciel, pisarz, to w zbiorowej wyobraźni to właśnie mężczyzna był twarzą tych zawodów. Język utrwalał nie tylko nazwy, ale i hierarchie.

Razem ze zmianą społecznej roli kobiet – ich wejściem na uniwersytety, do polityki i mediów – pojawiła się potrzeba nowego języka, który by tę zmianę odzwierciedlał. Feminatywy stały się nie tylko kaprysem, lecz naturalnym skutkiem transformacji społecznej. Tak jak kiedyś kobiety musiały walczyć o prawo do głosu wyborczego, współcześnie walczą o prawo do głosu w języku.

W kulturze, w której przez wieki kobieta była przedstawiana jako „żona”, „matka” czy „panna”, językowa widzialność jest formą emancypacji. Wprowadzenie feminatywów to nie tylko kwestia gramatyki, ale też symbolicznego uznania – kobieta nie jest dodatkiem do mężczyzny, lecz pełnoprawnym uczestnikiem świata.

Feminatywy to moda czy konieczność?

W świetle badań i historii trudno uznać je za modę. Feminatywy są konsekwencją zmian społecznych i językowych, odpowiedzią na potrzebę symbolicznej równości. Nie chodzi w nich o sztuczne „poprawianie języka”, ale o uczciwe odzwierciedlenie rzeczywistości, w której kobiety są obecne we wszystkich sferach życia.

Język nie jest martwy – jest żywy oraz elastyczny, a jego zadaniem jest opisywać świat takim, jaki jest, a nie takim, jaki był sto lat temu. Jeśli więc w naszym świecie są chirurżki, pilotki i premierki, to naturalne, że język powinien mieć dla nich miejsce.

Czy język ma płeć?

Tak – ale może mieć ich wiele. Może być męski, żeński, neutralny lub inkluzywny. To, jaki jest, zależy od nas samych. Feminatywy nie są modą, lecz wyrazem dojrzewania języka do równości. To nie ideologia, lecz świadomość, że słowa mają moc – mogą wykluczać albo dawać podmiotowość.