„Lęk pierwotny”: thriller, który udowadnia, że sprawiedliwość to tylko iluzja
Czasem prawda oraz sprawiedliwość przegrywają z chęcią sławy, popularności i zwycięstwa. Film „Lęk pierwotny” z 1994 r. jest idealnym przykładem na to, że oliwa nie zawsze bywa sprawiedliwa.
Lęk pierwotny: thriller, który udowadnia, że sprawiedliwość to tylko iluzja
Jakiś czas temu szukałam dobrego filmu na wieczór. Skacząc po zakładkach — horror, kryminał, thriller — natknęłam się na tytuł Lęk pierwotny. Dzieło, które można uznać za „stare”, bo 1996 r. był już 30 lat temu. Opis zamieszczony na platformie Netflix brzmiał: „Kiedy pewien ministrant zostaje oskarżony o zamordowanie arcybiskupa, znany adwokat podejmuje się głośnej sprawy, wydobywając na światło dzienne mroczne sekrety Kościoła”*. Zachęcił mnie, brzmiał interesująco.
Przez pierwsze pół godziny filmu zastanawiałam się, czy by go nie wyłączyć i poszukać czegoś innego. Akcja toczyła się bardzo powoli, ciągłe rozmowy bohaterów, nawet pościg za ministrantem oskarżonym o morderstwo nie był pełen emocji. Jednak oglądałam dalej – i zdecydowanie nie żałuję. Im dalej w fabule tym bardziej zagłębiałam się w historię. W miarę zbliżania się do końca i rozstrzygnięcia rozprawy siedziałam na krawędzi krzesła,gryząc paznokcie z emocji.
Dlaczego to mówię? Lęk pierwotny to nie jest seans przepełniony akcją, strzelaniną, pościgami czy rozdzierającymi serca rozmowami kochanków lub wrogów. To dzieło z wolnym tempem rozwoju fabuły, która momentami nawet i się wlecze – ale ma to swój urok. Filmy, które zalewają kina, hollywoodzkie produkcje blockbusterów są wręcz do niemożliwości napakowane akcją. Gdy dołożymy do tego wszelkie media społecznościowe – TikTok, Instagram i oglądane przez nas reelsy, można zauważyć, że jesteśmy wręcz zmuszeni do „szybkiego życia”. To oczywiście temat na inny tekst, niemniej myślę, że nasi czytelnicy dostrzegą z łatwością to „szybkie tempo życia” jakie media i obecnie produkowane filmy w nas wtłaczają.
W 1996 r. Gregory Hoblit, na podstawie powieści Pierwotny strach Williama Diehla, nakręcił film, który na długo zapadnie mi w pamięci. O co w nim tak konkretniej chodzi? Co sprawia, że jest on tak wspaniały? I wreszcie – dlaczego mówi o iluzji sprawiedliwości?
Akcja filmu rozpoczyna się zamordowaniem arcybiskupa Rushmona. Podejrzanym jest Aaron Stampler, 19-letni ministrant i wychowanek arcybiskupa. Jest to dość proste do wywnioskowania – chłopiec był jedynym świadkiem zbrodni, na jego ubraniu znaleziono ślady krwi oraz ucieka przed ścigającą go policją. Wszyscy zgodnie uważają, że nastolatek jest winny, chociaż on mówi że nic nie pamięta i że była tam jeszcze jakaś osoba trzecia. Wszyscy, poza Martinem Vailem (granym przez Richarda Gere’a) – jednym z najbardziej znanych chicagowskich obrońców w sprawach kryminalnych. Prawnik podejmuje się rozwiązania sprawy oraz uniewinnienia Aarona, jako że wierzy w jego niewinność i pragnie za wszelką cenę udowodnić swoje racje przed sądem.
Co należy wiedzieć o Martinie Vailu? Jest bardzo pewnym siebie, dumnym i dość egocentrycznym mężczyzną. Cechy te oraz świetne umiejętności dedukcji, łączenia faktów, a także znajomość prawa pozwalają wygrywać mu te sprawy, które dają Vailowi poczucie, że jest niezniszczalny. Jak można się spodziewać, takie podejście kiedyś go zgubi. Co więcej, stroną oskarżającą w rozprawie Stamplera jest Janet Venable – była dziewczyna Vaila oraz przedstawicielka biura prokuratora, w którym Martin pracował. Zatem na tle mamy nie tylko chęć wygrania rozprawy, ale również prywatne pogrywki i zwycięstwo nad byłą partnerką. Jednaże patrząc na niesamowitego w tej roli Richarda Gere’a, po prostu nie da się go nie lubić. Od pierwszych minut filmu, mimo wywyższającej się postawy Vaila nad innymi bohaterami, czuć do niego sympatię oraz chęć, by to on wygrał tę rozprawę.
Zatem zaczyna się dochodzenie. Martin wraz ze swoją grupą prawników skupia się na odnalezieniu wszelkich możliwych luk, świadczących o niewinności Stamplera. W międzyczasie razem z bohaterem dowiadujemy się o ciemnych sprawach nie tylko samego kościoła, ale też współpracujących z arcybiskupem policji czy polityków.
Obserwujemy także samego Aarona. Nastolatek, grany przez Edwarda Nortona, jest chodzącym wcieleniem niewinności. Mimika oraz sposób poruszania się aktora idealnie przedstawia wrabianego, zagubionego i przestraszonego chłopca. Jednakże wraz z upływem czasu zaczynamy zauważać jego dziwne zachowania, odruchy czy tiki nerwowe. Vail postanawia skupić się na aspekcie zdrowia psychicznego Stamplera oraz za pomocą dr Molly Arrington (granej przez Frances McDormand) dowiadujemy się o zaburzonej świadomości chłopca. Poznajemy wtedy jego alter ego – Roy’a. Gdy rolę przejmuje Roy, Aaron dosłownie spada na drugi plan i nie pamięta niczego co się w tym czasie dzieje.
W międzyczasie odkrywamy, że ciemne sprawy kościoła oraz samego zamordowanego arcybiskupa Rushmona to między innymi nagrywanie taśm pornograficznych z udziałem nieletnich, jakoby rytuał wypędzania diabła z dusz niewinnych ludzi. Nie dziwi zatem to, że Aaron, będący najbliżej arcybiskupa oraz biorący najczęściej udział w tym „rytuale” najbardziej ucierpiał. Jego świadomość nie wytrzymała takiego stresu i okrutnego traktowania, dlatego by móc w jakiś sposób z tym walczyć wytworzył sobie drugą „osobę”, drugą „świadomość”, nazywaną Roy.
Te dowody – analiza badania Aarona/Roy’a, okrutny zapis na kasecie oraz siła i umiejętności Martina Vaila sprawiają, że Stampler zostaje wysłany na leczenie w zamkniętym szpitalu psychiatrycznym. Nawet podczas ostatniej rozprawy, Aaron „zmienia się” w Roy’a i sprowokowany atakuje Janet. Te dowody — analiza badania Aarona/Roya, okrutny zapis na kasecie oraz siła i umiejętności Martina Vaila — prowadzą do uznania Stamplera za niepoczytalnego w momencie popełnienia morderstwa arcybiskupa Rushmona. W konsekwencji nastolatek unika więzienia oraz egzekucji i zostaje skierowany na leczenie w zamkniętym szpitalu psychiatrycznym, a Martin Vail ma na koncie kolejną spektakularną wygraną. Co więcej – wziętą pro bono, dla chęci uzyskania rozgłosu medialnego, a także jeszcze większej popularności. Niby wszystko kończy się happy endem, prawda…? Nie do końca.
Kluczowe i według mnie najlepsze jest ostatnie 5 minut filmu, czyli ostatnie 3 sceny. Proces zamknięty, rozprawa zakończona. Reporterzy oraz dziennikarze już stoją przed wejściem do sądu.Czekają na Vaila, aż wyjdzie opowiedzieć o sprawiedliwości, która uratowała niewinnego Aarona.
Martin jest w celi wraz ze Stamplerem – opowiada mu jak udało się go uratować od wyroku śmierci. Aaron jest przeszczęśliwy i dziękuje prawnikowi za ratunek. Kiedy Martin ma wychodzić, nastolatek prosi, by ten przeprosił w jego imieniu Janet za zaatakowanie jej w czasie procesu. I w tym momencie wstrzymałam oddech. Jak to, przeprosić? Przecież to Roy ją zaatakował, a Stampler nie może tego pamiętać! Następna scena – rosnące zdziwienie Vaila oraz powolne oklaski chłopca wbijają w fotel. Plot twistem filmu jest cały czas symulowana choroba oraz rozdwojenie jaźni Aarona. Chociaż tak naprawdę Roy’a – Aaron nigdy nie istniał, a Martin Vail, najlepszy prawnik, wygrywający każdą sprawę właśnie uniewinnił mordercę i psychopatę.
Wreszcie scena wyjścia z sądu. Martin po zrozumieniu co zrobił i jak dał się zmanipulować, zamiast iść do reporterów wychodzi bocznymi drzwiami. Ostatni kadr, na jego twarz pokazuje nam załamanie, niedowierzanie, a także upokorzenie. Fakt, że wygrał nie ma już znaczenia – pozwolił by sprawiedliwość stała się iluzją, a to o co naprawdę powinien walczyć przegrało z chęcią zdobycia sławy oraz rozgłosu. Co więcej, stracił wiarę w moralne wartości, których się przez wiele lat trzymał.
Sam tytuł Lęk pierwotny można rozumieć na wiele sposobów – każdy według własnych spostrzeżeń. Osobiście podoba mi się fragment filmu, który według mnie, można uznać za swego rodzaju wyjaśnienie tytułu.. Chodzi o dialog między Martinem, a dziennikarzem w barze. Vail mówi, że „Wierzę w zasadę, że ludzie są niewinni, dopóki nie zostanie udowodniona ich wina. Ponieważ wolę wierzyć w podstawową dobroć ludzi. Wolę wierzyć, że nie wszystkie przestępstwa popełniają źli ludzie. I staram się zrozumieć, że niektórzy bardzo dobrzy ludzie robią bardzo złe rzeczy”**.
Lęk pierwotny to film, który zdecydowanie zapada w pamięć. Mimo tego, że de facto niewiele jest w nim akcji, skupiamy się głównie na dialogach, a (co wiele osób zauważa i krytykuje, patrząc po opiniach w Internecie) cała ekranizacja jest pozbawiona żywych kolorów. Film jest raczej ponury, ale ma on w sobie coś takiego, że chce się oglądać dalej. Trzeba też zwrócić uwagę na mistrzowską grę głównych bohaterów. Edward Norton oraz Richard Gere zaprezentowali się na ekranie w sposób wręcz niesamowity. Postać Martina Vaila, jako osoby z założenia odpychającej, została odegrana tak przekonująco a zarazem przyjaźnie, że jak wspominałam wcześniej, nie sposób go nie lubić. Norton w roli Aarona Stamplera (a był to jego debiut!) wypada wręcz niesamowicie. W pełni zasłużył na Oskara za najlepszą rolę drugoplanową***.
Lęk pierwotny to pozycja, którą już po obejrzeniu uważam za obowiązkową, by chociaż raz w życiu ją obejrzeć (ja oglądałam trzy razy, za każdym odkrywając kolejne detale, istotne fragmenty rozmów czy wydarzenia) i z całego serca polecam się zapoznać.
Przypisy
*Netflix.
**Cytat z filmu.