Oceniaj książki po okładce

Oceniaj książki po okładce

Ze złością obserwuję, jak projekty okładek książek stają się coraz bardziej nudne i oklepane. Szczególnie wyraźnie widać to wśród tzw. „klasyków” literatury, a przecież okładka może stanowić osobne dzieło sztuki. Świetnym przykładem jest chociażby „polska szkoła plakatu”, która udowodniła, że obraz nie musi być dosłowny, by był czytelny. Plakaty operowały skrótem myślowym, metaforą i świadomą deformacją. Zamiast ilustracji fabuły, oferowały interpretację – często przewrotną i niepokojącą. Przede wszystkim zmuszały one odbiorcę do zatrzymania się i myślenia. Artyści ufali inteligencji widza i właśnie takiej odwagi brakuje dziś wielu okładkom książek, które wolą być „ładne” niż znaczące.

Temat przysłowiowego „oceniania książki po okładce” wrócił do mnie ostatnio przy okazji słów Andrzeja Sapkowskiego o tym, że „książka powinna być tańsza niż pół litra wódki”. Trudno nie zauważyć ironii tego stwierdzenia, kiedy patrzy się na ceny współczesnych wydań kolekcjonerskich. Literatura coraz częściej staje się produktem luksusowym, a wysokie ceny mają sugerować wyjątkowość samego wydania. Problem w tym, że za tą „ekskluzywnością” bardzo często nie idzie ani oryginalna oprawa graficzna, ani ciekawa interpretacja wizualna dzieła, ani nowe tłumaczenie. Zamiast tego dostajemy kolejne pastelowe okładki, kwiatowe ornamenty i estetykę bezpieczną do bólu.

Uważam, że okładka powinna być pierwszym „czytaniem” książki. Tymczasem wiele współczesnych wydań ogranicza się do schematycznych rozwiązań, które bardziej przypominają dekorację niż próbę interpretacji tekstu, czego dobrym przykładem jest Świat Książki – jedno z największych polskich wydawnictw, mające w swojej ofercie zarówno literaturę popularną, jak i klasykę światową. Komercyjnie odnosi ogromne sukcesy, ale pod względem projektów graficznych często brakuje mu odwagi i wyobraźni. Okładki klasyków takich jak Zbrodnia i kara, Lalka czy Wichrowe Wzgórza w wydaniach Świata Książki bywają prawdziwym paradoksem. Złożone dzieła literatury światowej zostają „zapakowane” w pastelowe tła, kwiatki i delikatne ornamenty. Efekt jest mylący. Zamiast przygotować czytelnika na moralne dylematy Raskolnikowa, krytykę społeczną Wokulskiego czy obsesyjną, destrukcyjną relację Cathy i Heathcliffa, okładki oferują wizualny „cukierek” – coś ładnego, bezpiecznego i przewidywalnego. Świat Książki powiela w ten sposób schematy i ogranicza potencjał interpretacyjny okładek, które stają się wyłącznie dekoracją.

Trudno także przejść obojętnie obok faktu, że koszt kolekcjonerskiej edycji, na przykład Lalki, potrafi sięgać niemal 200 zł. Cena sama w sobie sugeruje, że dostajemy coś wyjątkowego – przemyślaną oprawę i nowatorską szatę graficzną. Tymczasem w praktyce często okazuje się, że płacimy za barwione brzegi stron. Paradoks polega na tym, że podobne projekty mogłaby dziś w kilka sekund wygenerować sztuczna inteligencja w kilka sekund. Pastelowe tła, ornamenty, romantyczne kwiaty i bezpieczna estetyka stały się tak przewidywalne, że coraz trudniej dostrzec w nich pracę artysty czy jakąkolwiek autorską interpretację dzieła. W dobie narzędzi AI wydawnictwa powinny jeszcze bardziej stawiać na kreatywność i odważne projekty, tymczasem często wybierają estetykę przypominającą seryjnie produkowane grafiki. Wysoka cena kolekcjonerskich wydań zaczyna więc tracić sens. Płacimy za dekorację, która w najlepszym wypadku jest ładna, a w najgorszym – po prostu myląca. 

Tyle się mówi o tym, że nie należy oceniać książki po okładce – ja się z tym nie zgadzam! Jeśli literatura ma nadal inspirować i zmuszać do myślenia, pierwsze „czytanie” powinno zaczynać się już od okładki. Literatura zasługuje na oprawy, które zmuszają do myślenia, a nie jedynie dobrze wyglądają na półce!

Bibliografia:

• •

  J. Joostberens, Polska Szkoła Plakatu. Co z niej pozostało? [dostęp online: 08.04.2019]  artykuł SWPS o Polskiej Szkole Plakatu