Zupa z literkami i trochę jadu. O tym, jak poprawność językowa stała się narzędziem walki

Zupa z literkami i trochę jadu. O tym, jak poprawność językowa stała się narzędziem walki

Wyobraź sobie idealny poranek. Promienie słoneczne wpadają przez okno, a w powietrzu unosi się zapach świeżo mielonej kawy. Ty z kolei uruchamiasz social media, żeby rzucić okiem na świat, i trafiasz na ciekawy post znajomej. Napisała o swojej nowej ścieżce zawodowej – rzuciła pracę w korporacji, aby zostać psycholożką. Przechodzisz do sekcji komentarzy, licząc na festiwal gratulacji. Jednak zamiast tego trafiasz w sam środek cyfrowego piekła.

„Nie ma takiego słowa!”, „Kaleczenie języka!”, „Polszczyzna krwawi!” – krzyczą hasła pisane caps lockiem. Masz przed sobą talerz pełen zupy z literkami, do której ktoś ukradkiem dolał solidną porcję jadu.

Dlaczego dyskusje o języku potrafią nas poparzyć mocniej niż zbyt gorące espresso? I kiedy, do diabła, poprawność językowa przestała być drogowskazem, a stała się maczugą?

Narodziny grammar nazi

Wszyscy znamy ten typ. Czasem sami nim bywamy (bo komu nie zdarzyło się w duchu przewrócić oczami na widok „włanczać” albo „wziąść”?). Internet ochrzcił tę postać mianem grammar nazi – językowego żandarma, który nie przepuści żadnego przecinka, a za błędne użycie „bynajmniej” chętnie skazałby na banicję.

Skąd bierze się w nas ta nagła potrzeba publicznego wytykania błędów? Psychologia i lingwistyka mają na to dość prostą odpowiedź: to najszybszy i najtańszy zastrzyk dopaminy. Co ciekawe, badania naukowe (np. te przeprowadzone na Uniwersytecie Michigan) pokazują, że osoby z mniejszą otwartością oraz wyższą skłonnością do oceniania innych wykazują znacznie mniejszą tolerancję na potknięcia gramatyczne. Poprawienie kogoś w sieci natychmiast stawia nas w roli tego „mądrzejszego”, „lepiej wykształconego”, „stojącego na straży kultury”. To czysta gra o status, zamaskowana pod płaszczykiem troski o dobro narodowe.

Przeświadczenie, że „bronię czystości języka”, zwalnia nas z empatii. Ortograficzny błąd staje się w oczach purysty dowodem na lenistwo intelektualne rozmówcy. A stąd już tylko krok do internetowej agresji.

Paradoks feminatywów, czyli kiedy gramatyka lubi wybiórczość

Najlepszym poligonem tej językowej wojny stały się w ostatnich latach feminatywy. To tutaj najjaskrawiej widać, że puryzm językowy rzadko bywa obiektywny, a walka o końcówki to tak naprawdę walka o władzę nad symbolami.

Zwróć uwagę na ciekawy paradoks. Ci sami internetowi obrońcy tradycji, którzy na dźwięk słowa chirurżka, gościni czy architektka dostają gęsiej skórki i argumentują, że te formy „łamią język” oraz brzmią „nienaturalnie”, nie mają absolutnie żadnego problemu ze słowami nauczycielka, sprzątaczka, kasjerka czy przedszkolanka.

Dlaczego tak się dzieje? Ponieważ język odzwierciedla strukturę społeczną. Przez dekady wysokie stanowiska były zarezerwowane dla mężczyzn, więc i ich nazwy nie potrzebowały żeńskich form w powszechnym obiegu. Warto jednak odkurzyć nieco karty historii, bo prawda może zaskoczyć niejednego krzykacza z sekcji komentarzy:

• •

  Przed II wojną światową feminatywy miały się w Polsce świetnie! W dwudziestoleciu międzywojennym nikogo nie dziwiła doktorka, profesorka, inżynierowa czy posłanka. Kobiety, zyskując prawa wyborcze i dostęp do uniwersytetów, naturalnie anektowały przestrzeń językową. 

• •

  PRL przyniósł językowy regres. To właśnie w czasach socjalizmu, paradoksalnie pod hasłami równości, upowszechniono „generyczność form męskich”. Uznano, że prestiż daje tylko tytuł męski (pani dyrektor, pani profesor), a końcówka -ka zaczęła być niesłusznie spychana do kategorii form potocznych lub zdrabniających. 

Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN w swoim oficjalnym stanowisku jasno wskazuje, że dążenie do symetrii systemowej (czyli tworzenia form żeńskich) jest całkowicie zgodne z duchem i historią polszczyzny. RJP przypomina, że prawo do stosowania feminatywów powinno być powszechnie szanowane, a próby ich blokowania wynikają raczej z przyzwyczajeń społecznych, a nie z barier tkwiących w samej gramatyce. Walka z feminatywami pod sztandarem „obrony gramatyki” to często po prostu lęk przed zmianą świata, który znamy. Język stał się tu tylko wygodną tarczą. 

Co mówi ulica? (a raczej: co mówią statystyki)

Teoria teorią, ale jak na feminizację języka reagujemy my – użytkownicy? Szerokie światło na tę kwestię rzucają wyniki moich własnych badań ankietowych, które przeprowadziłam w 2019 roku na potrzeby pracy licencjackiej. Pokazują one fascynujące rozdarcie w polskim społeczeństwie. Z jednej strony wciąż silnie tkwi w nas tradycyjne, androcentryczne przyzwyczajenie. Przykładowo, aż 88,8% respondentów automatycznie uznaje formy liczby mnogiej typu „studenci” czy „lekarze” za określające grupę mieszaną (kobiety i mężczyzn). Podobnie, ponad 62% ankietowanych dostrzega i akceptuje uogólnianie rodzaju męskiego w zwrotach takich jak „posiadacz kredytu”, stosowanych bez względu na płeć.

Z drugiej strony – pragniemy zmian i elastyczności:

• •

  ponad 55% badanych uważa, że nowoczesne feminatywy (jak archeolożka czy ministra) wcale nie uchybiają kobietom i nie są formami niższej rangi;

• •

  niemal połowa (46,1%) twierdzi, że tworzenie żeńskich odpowiedników powinno być naturalnym procesem, zależnym głównie od tego, jak dany rzeczownik brzmi;

• •

  co więcej, w oficjalnej korespondencji już ponad 56% z nas woli widzieć zwroty uwzględniające płeć (np. „Szanowna klientko, szanowny kliencie”) niż tylko uniwersalną, męską formę.

Odrzucamy też stare, patriarchalne końcówki. Formy typu Andrzejowa (żona Andrzeja) czy Eltznerówna (córka Eltznera), które kiedyś definiowały pozycję kobiety wyłącznie przez pryzmat mężczyzny, odeszły do lamusa – i ten proces oceniamy zdecydowanie pozytywnie. Chcemy być określane i określani przez to, kim jesteśmy, a nie przez to, do kogo należymy (o ile do kogokolwiek należymy – poza nami samymi). 

Puryzm, który zamyka nam usta

Oczywiście, zasady są potrzebne. Bez ortografii i interpunkcji nasz przekaz stałby się chaotyczną papką. Problem pojawia się wtedy, gdy puryzm językowy zamiast pomagać w komunikacji, zaczyna ją całkowicie blokować.

Kiedy strach przed popełnieniem błędu albo użyciem „niewłaściwego” słowa staje się tak duży, że wolimy milczeć, język umiera. Przestaje być narzędziem spotkania, a staje się polem minowym. Swobodna rozmowa potrzebuje przestrzeni na potknięcia. Potrzebuje luzu, elastyczności i – przede wszystkim – intencji zrozumienia drugiego człowieka.

Język nie jest marmurowym pomnikiem w muzeum, którego nie wolno dotknąć palcem. To żywy, pulsujący organizm. Zmieńmy perspektywę: to my nim rządzimy, a nie on nami. 

Zaparzmy trochę empatii

Może więc czas odłożyć językowe widły? Następnym razem, gdy zobaczysz w sieci tekst z błędem albo formę, która nie do końca współgra z Twoim poczuciem estetyki, weź głęboki oddech i łyk ulubionej kawy. Zamiast pisać zjadliwy komentarz, zadaj sobie pytanie: „Czy naprawdę nie zrozumiałem, co autor miał na myśli?”.

W rozmowie chodzi przecież o to, by słuchać się nawzajem, a nie tylko wytykać błędy. Dbajmy o poprawność, ale nie pozwólmy, by zupa z literkami przesłoniła nam drugiego człowieka.

Bibliografia:

• •

  Handke, K. (2008). Socjologia języka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

• •

  Karwatowska, M., Szpyra-Kozłowska, J. (2010), Lingwistyka płci: ona i on w języku polskim. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. 

• •

  Łaziński, M. (2006), O panach i paniach. Polskie rzeczowniki tytularne i ich asymetria rodzajowa-płciowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 

• •

  BioSpace / University of Michigan Study (2016), Why You May Be a 'Grammar Nazi': University of Michigan Study. 

• •

  Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN (2019), Stanowisko Rady Języka Polskiego w sprawie żeńskich form nazw zawodów i tytułów, przyjęte na posiedzeniu plenarnym Rady 25 listopada 2019 r. 

• •

  Żywa Biblioteka Polska (2021), Feminatywy – nie takie straszne! 

• •

  Smug A. (2019), Asymetria płci w języku polskim.